Drukuj

Kryzys tożsamości ,jako rekapitulacja kryzysów wczesnorozwojowych

Kryzys tożsamości, a ściślej jego właściwe rozwiązanie, zajmuje w koncepcji Eriksona szczególne miejsce. „Osiągniecie tożsamości stanowi punkt zwrotny, od którego osoba może rozpocząć prawdziwie samodzielne życie, polegające na budowaniu własnej odrębności i równoczesnym dzieleniu się nią z innymi.”  Znajomość uwarunkowań kształtowania się tożsamości jest niezbędna w projektowaniu pracy wychowawczej, a tym bardziej terapeutycznej, wśród młodzieży. Koncepcja Eriksona pomaga wstępnie zrozumieć, co w zachowaniu człowieka ma charakter rozwojowy, a co jest patologią.

Według Eriksona zaburzenia w zachowaniu młodego człowieka manifestują się wtedy, gdy staje przed nim konieczność decyzji. Konieczność dokonywania wyborów ujawnia słabość i niekompletność dotychczasowej konstrukcji tożsamościowej. Z kolej unikanie wyborów skazuje na poczucie zewnętrznej izolacji i wewnętrznej pustki.

Według Basistowej można pomóc młodemu człowiekowi właściwie wykorzystać kryzys, naciskając na relacyjne aspekty terapii. Młody człowiek wychodzi ze swojej dziecięcej „niszy” i wchodzi w świat, który chce brać i wymagać i to często „zobowiązań na całe życie”. Nie jest on jeszcze gotowy podjąć takich decyzji, gdyż jest jeszcze bardzo bezradny w szukaniu swojego miejsca w świecie i nie zna odpowiedzi na  podstawowe dla tożsamości pytanie „kim jestem”. Rozwój myślenia z konkretnego na formalne otwiera przed nim świat pełen abstrakcji, zmienności, wielowymiarowości. Dorastający człowiek nie od razu jest gotowy na spotkanie ze światem tylu szans i różnorodnych perspektyw. „Choć intelektualnie jest w stanie zazwyczaj ten świat pojąć, jednak emocjonalnie nie może się w nim długo jeszcze odnaleźć”. 

Aby  w nim odnaleźć swoje Ja walczy ze sobą samym, którym dotychczas był, oraz z otoczeniem w którym żyje, a które często przedwcześnie ocenia go jako wyrodnego egoistę.

Cnotą ego jaka krystalizuje się w okresie dorastania jest według Eriksona wierność. Ponieważ z reguły młody człowiek nie jest w stanie sam zmierzyć się z zadaniami egzystencjalnymi jakie pojawiają się na jego drodze życiowej, szuka innych podobnych sobie młodych ludzi, z którymi wspólnie pragnie odkryć sens życia. „ Poczucie uczestniczenia w określonej, grupowej misji daje młodemu człowiekowi sposobność do ćwiczenia się w wierności”.  Nietolerancja, upór, brak zrozumienia dla innych prawd to tylko niektóre sposoby pozwalające chronić i być wiernym ledwie rysującej się wizji swojego Ja. Nastolatek, który w głębi siebie nie jest jeszcze pewny, czy jest kobietą czy mężczyzną, czy zapanuje nad popędami, czy będzie atrakcyjny, broni swej integralności i ciągłości w czasie uciekając się do rozwiązań totalnych, ideologicznych. ”Poszukuje absolutnych wartości i absolutnych prawd – bo tylko takie mogą go uchronić przed zamętem tożsamościowym.” 

„Rozproszenie tożsamości jest negatywnym aspektem kryzysu tożsamości; wiąże się z niezdolnością ego do jej ustalenia.”  Wpływ na rozwiązanie kryzysu tożsamości mają rozstrzygnięcia czterech poprzednich kryzysów dzieciństwa, a objawy rozproszonej tożsamości to: rozproszona perspektywa czasowa i produktywność, problem z intymnością oraz wybór tożsamości negatywnej.

Uzyskanie ufności w niemowlęctwie, w okresie dorastania objawia się jako obecność perspektywy czasowej, a więc zdolności do efektywnego planowania i umiejętnego wykorzystania czasu. Rozproszenie perspektywy czasowej objawia się w utracie poczucia, że czas jest sprzymierzeńcem życia. „U nastolatków pojawiają się odczucia utraty własnych możliwości i utraty wiary, że czas, przyszłość mogą przynieść jakąkolwiek zmianę. Stan taki często wyraża się ogólnym spowolnieniem, trudnościami w przechodzeniu z jednej czynności do drugiej.”  Pojawiają się stany depresyjne, pragnienia pozostania dzieckiem. Ponieważ czas nie wzbudza ufności, pragnienie by umrzeć jest regresją do stanu gdy czas nie istniał. Próby samobójcze są u Eriksona nieuniknionymi wyborami tożsamościowymi.

Pomyślne rozwiązanie kryzysu pomiędzy inicjatywą a poczuciem winy rodzi kompetencje, której przeciwieństwem jest rozproszona produktywność. To właśnie  sytuacja szkolna wyzwala w dziecku nastawienie na osiągnięcia i dążenie do nich. „Nastolatek może odczuwać niechęć do rywalizacji i współzawodnictwa, obawiać się porażki i być sceptycznym wobec możliwości osiągnięcia czegokolwiek.”  Poziom świadomości swojej wartości osiągnięty w wieku szkolnym może być podstawą przekonania o swojej przydatności do pracy zawodowej w wieku dorosłym, bądź załamaniem poczucia sensu wykonywania jakiegokolwiek zawodu, niezdolności do koncentracji w sytuacjach zadaniowych bądź destrukcyjnego zajmowania się tylko jednym rodzajem aktywności.

Kryzys wczesnego dzieciństwa może owocować pewnością siebie i odwagą w podejmowaniu zadań, bądź problemami z intymnością. Brak ustalonego poczucia samego siebie, pewnego poziomu zaufania samemu sobie uniemożliwia zaplanowanie przyszłości. Małe poczucie bezpieczeństwa może utrudniać nawiązywanie bliskich kontaktów z innymi ludźmi, wręcz odczuwania bliskości drugiej osoby jako zagrażającej. „U takiej osoby rozwija się najczęściej tendencja do izolowania, do chronienia się przed bliskością innych. Ten rodzaj izolacji wzmacnia poczucie dezintegracji oraz braku możliwości zmiany tej sytuacji.” 

Kryzys tożsamości tylko wtedy może stać się dla człowieka źródłem siły, jeżeli w pewnym okresie życia pozwoli mu się na okazywanie braku takiej siły, w swojej koncepcji Erikson nazywa ten okres moratorium psychospołecznym. O tym jakie możliwości rozwojowe niesie z sobą okres moratorium, będzie mówił następny artykuł.

Opracowała: Dorota Oboza 
Źrodła: 
M. Sękowska, Neopsychoanalityczna koncepcja rozwoju psychospołecznego Erika H. Eriksona, W: Duchowy  rozwój człowieka, red. P. Socha, Kraków 2000 
J. Basistowa, Istota i rozwój tożsamości w koncepcji E. H. Eriksona, W: Klasyczne i współczesne koncepcje osobowości, red. A. Gałdowa, Kraków 1999